تقویت پدیده النینو و احتمال تغییر الگوی بارش، نگرانیها درباره ایمنی بخشی از میراث تاریخی ایران را افزایش داده است. کارشناسان هشدار میدهند پلها، قنوات، آبانبارها، آسیابهای آبی، بناهای خشتی و بافتهای تاریخی واقع در مسیر آبراههها و پهنههای سیلابی، در صورت وقوع بارشهای شدید و روانآبهای ناگهانی، با خطر آبشستگی، فرسایش و تخریب مواجه هستند.
در هفتههای اخیر، هشدارهایی درباره آمادهباش نیروهای خدماتی و امدادی در پی احتمال تشدید النینو و تغییر الگوهای بارندگی منتشر شده است. این هشدارها در حوزه میراث فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ چراکه بسیاری از آثار تاریخی در مجاورت درهها، رودخانهها، آبراههها و مسیرهای طبیعی عبور آب ساخته شدهاند.
علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با اشاره به تجربه سیلابهای گذشته بر شناسایی آثار در معرض خطر، لایروبی و ساماندهی مسیرهای عبور آب و آمادهسازی جوامع محلی پیش از وقوع حادثه تأکید کرده است.
کدام بناهای تاریخی بیشتر در معرض خطر هستند؟
برخی آثار تاریخی در برابر بارشهای ناگهانی ناشی از پدیده النینو آسیبپذیری بیشتری دارند. النینو به گرمشدن بیش از حد معمول آبهای بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام و تغییر الگوهای جوی در جهان، از جمله افزایش احتمال بارشهای شدید، گفته میشود.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی میگوید: «تجربه سیلابهای گذشته نشان میدهد آثار تاریخی و بناهای ارزشمندی که در مسیر روانآبها یا مجاورت درهها و آبراههها قرار گرفتهاند، مانند پلها و سازههای وابسته به آنها، بیشترین آسیب را میبینند. البته تمام بناها و محوطههایی که در حاشیه پهنههای سیلابی قرار دارند نیز ممکن است تحتتأثیر روانآب و آبشستگی قرار گیرند.»
میراث تاریخی مرتبط با آب نیز در شمار آثار آسیبپذیر قرار دارد. پلهای تاریخی، سدها و بندها، قنوات، آبانبارها، آسیابهای آبی و پایابها، بخشی از این مجموعه را تشکیل میدهند؛ آثاری که بازتابی از دانش، فناوری، تجربه و نظامهای اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در مدیریت آب هستند.
به گفته بیتاللهی، خطر فقط به سیلاب محدود نمیشود و بارشهای شدید و رگباری نیز میتواند بناهای تاریخی، بهویژه سازههای خشتی و گلی، را فرسوده یا تخریب کند. آبشستگی و فرسایش بستر، تضعیف پایهها و پی سازهها، تخریب دیوارهها و طاقها، جابهجایی مصالح و رسوبگذاری، نفوذ و ماندگاری رطوبت و تشدید فرسودگیها و آسیبهای پیشین، از مهمترین پیامدهای بارشهای شدید برای این بناهاست.
لایروبی مسیرهای آب باید پیش از بارش انجام شود
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید دارد که با توجه به هشدارهای مطرحشده درباره تقویت النینو، لایروبی و بازگشایی مسیرهای عبور آب، بهویژه در نقاطی که این مسیرها با آثار تاریخی تلاقی دارند، باید پیش از آغاز بارشهای شدید در دستور کار قرار گیرد.
علی بیتاللهی با اشاره به تجربه سیلابهای گذشته در کشور میافزاید: «نفوذ آب به محدودههای شهری و افزایش روانآب میتواند بناهای تاریخی را نیز درگیر کند. در گزارش سازمان ملل درباره سیلابهای ۱۳۹۸ نیز بارش باران، سیلاب و طغیان رودخانهها از عوامل اصلی آسیب به بناهای تاریخی در استانهای سیلزده اعلام و بر ضرورت ارزیابی دقیق خسارت و تعیین اولویتهای حفاظتی تأکید شده است. همچنین در سیلاب مرداد ۱۴۰۱ یزد، گزارشهایی از آسیب به بافت و بناهای تاریخی یزد منتشر شد.»
جوامع محلی؛ خط مقدم حفاظت از آثار تاریخی
کارشناسان معتقدند اقدامات حفاظتی نباید به بعد از وقوع سیلاب موکول شود. آموزش نیروهای محلی، هماهنگی میان دستگاههای مسئول و مشخصکردن اقدامات ضروری پیش از حادثه، میتواند در کاهش خسارت به آثاری که در مسیر آبراههها یا پهنههای سیلابی قرار دارند نقش مهمی داشته باشد.
بیتاللهی میگوید: «در این میان نباید از نقش جوامع محلی و گروههای مردمی در حفاظت اضطراری از آثار تاریخی غافل شد.»
او اضافه میکند: «سازمانهای مردمنهاد، نیروهای محلی و علاقهمندان به میراث فرهنگی در زمان وقوع حوادث، ظرفیت قابل اتکا هستند، اما این مشارکت باید از قبل آموزش داده و سازماندهی شود. آموزشهای اولیه و مشخصبودن وظایف افراد پیش از وقوع حادثه اهمیت زیادی دارد تا در شرایط بحرانی، اقدامات بدون هماهنگی به خود آثار آسیب نزند.»
پیشنهادهای پیشگیرانه برای کاهش خسارت
فرزاد مافی، باستانشناس و مشاور میراث فرهنگی طرحهای آبی، درباره راهکارهای پیشگیرانه برای حفاظت از میراث فرهنگی در برابر پیامدهای احتمالی النینو میگوید: «شناسایی و اولویتبندی آثار در معرض خطر، پایش مستمر سازههای تاریخی آب، بررسی مسیر و شدت احتمالی روانآب و سیلاب، بازگشایی مسیرهای طبیعی آب با رعایت اصول حفاظتی، مستندسازی و تهیه پرونده اضطراری آثار و تدوین برنامه واکنش اضطراری و نجات آثار، مواردی از اقدامات پیشگیرانه است.»
به گفته او، تقویت هماهنگی میان وزارت میراث فرهنگی، وزارت نیرو و سایر نهادها، تأمین اعتبار و فراهمکردن امکانات لازم برای حفاظت اضطراری و کاهش آسیبپذیری نیز اهمیت ویژهای دارد.
آمادگی میراث فرهنگی ایلام برای بارشهای شدید
استانهای زاگرسی از مهمترین مناطق در معرض خطر بارشهای ناشی از پدیده النینو به شمار میروند. ایلام نیز با ۹۸۱ اثر تاریخی ثبت ملی و ۸ هزار اثر شناساییشده، یکی از استانهای برخوردار از ظرفیت تاریخی و گردشگری است.
فرزاد شریفی، رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ایلام، از انجام بررسیهای پیشگیرانه در اماکن تاریخی استان پس از هشدارهای مربوط به احتمال بارشهای شدید خبر داده و گفته است: «برای جلوگیری از خسارت بارشهای شدید احتمالی، هماهنگیهای لازم با دهیاریها و شهرداریها برای لایروبی در نقاط مختلف، بهویژه در مسیر آثار تاریخی، انجام شده است.»
او با اشاره به فهرست تهیهشده برای لایروبی افزود: «با توجه به وجود بناها و آثار تاریخی متعدد در استان، پشتبامها و مسیرهای مرتبط با این آثار بررسی شده و در حال حاضر مشکل خاصی مشاهده نشده است.»
تشکیل کارگروه پایش آثار تاریخی در فارس
استان فارس نیز برای بررسی وضعیت آثار تاریخی در برابر بارشهای شدید و احتمال وقوع سیلاب، کارگروه ویژهای تشکیل داده است. بهزاد مریدی، رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان فارس، با اشاره به وجود حدود ۱۶ هزار اثر در این استان، پایش مستمر آثار را ضروری دانسته است.
او میگوید: «با توجه به وجود حدود ۱۶ هزار اثر در استان فارس، پایش مستمر این آثار ضروری است و در همین راستا کارگروهی برای بررسی وضعیت آثار تشکیل شد و بخشهای اضطراری و نیازمند پایش در آثار تاریخی شناسایی شدهاند.»
به گفته مریدی، این کارگروه با همکاری شهرداریها اقدامات لازم را برای جلوگیری از بروز مشکل در شرایط بحرانی انجام میدهد. علاوه بر لایروبی، مرمت، استحکامبخشی و ساماندهی بخشهایی از مجموعههای تاریخی که نیازمند اقدام فوری هستند نیز در دستور کار قرار گرفته است. او ابراز امیدواری کرده است که با اجرای اقدامات پیشگیرانه، آثار تاریخی استان فارس در فصل بارش با چالش جدی مواجه نشوند.
کارنامه خسارت سیلاب به میراث فرهنگی در یک دهه اخیر
بر اساس گزارش وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، در سیل سال ۱۳۹۸، ۷۳۰ بنای تاریخی آسیب دیدند. از جمله مهمترین آنها میتوان به مجموعههای تاریخی چغازنبیل و سازههای آبی شوشتر، ۱۲ تپه تاریخی از جمله تپههای «فرخآباد» و «غران»، ۱۰ کاروانسرا و بیش از ۱۰ پل تاریخی در استان خوزستان اشاره کرد.
در استان مازندران نیز ۴۸ بنای تاریخی، از جمله روستای تاریخی یوش، آسیب دیدند. نقش رستم در استان فارس، بخشی از پایه و طاق آجری پل کشکان و بستر پل کلهر در استان لرستان، پل تاریخی بخش کن، پل نمرود شهرستان فیروزکوه، پل شاهعباسی شهرستان پردیس، کاروانسرای امینآباد، گنبد طارس، آتشکده ری، دژ رشکان و چندین بنای امامزاده در تهران نیز در میان آثار آسیبدیده قرار داشتند.
همچنین در پی سیل مرداد ۱۴۰۱، در مجموع ۷۳۵ مورد تخریب در ابنیه و محوطههای تاریخی، تأسیسات گردشگری و صنایعدستی کشور گزارش شد. مهمترین خسارت این سیلاب، از بین رفتن یک درصد از بافت تاریخی یزد بود؛ شهری که یکی از نخستین شهرهای خشتی جهان به شمار میرود و در فهرست میراث جهانی ثبت شده است.
در سیل سال ۱۴۰۳ در سیستان و بلوچستان نیز مسجد تاریخی عبدالقادر، قلعه فیروزآباد و آتشکده کلهگنگ بیش از ۵۰ درصد خسارت دیدند. این تجربهها نشان میدهد که شناسایی نقاط پرخطر، بازگشایی مسیرهای آب و آمادهسازی نیروهای محلی، پیش از وقوع بارشهای شدید، برای کاهش آسیب به میراث تاریخی اهمیت اساسی دارد.
منبع: همشهری
دیدگاهها
ارسال نظر