ایران وارد مرحله‌ای تازه از تغییرات جمعیتی شده است؛ مرحله‌ای که در آن سالمندی دیگر موضوعی مربوط به سال‌های دور نیست و اکنون به یکی از مسائل مهم کشور در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، سلامت، شهرسازی و خانواده تبدیل شده است.
بر اساس تازه‌ترین اظهارات رئیس سازمان بهزیستی کشور، حدود ۱۱ میلیون نفر از جمعیت ایران بالای ۶۰ سال سن دارند و سالمندان حدود ۱۳ درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند. برآوردهای جمعیتی نشان می‌دهد این سهم تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۳۱ تا ۳۳ درصد خواهد رسید؛ تغییری که ساختار سنی کشور را به‌طور جدی دگرگون می‌کند.
افزایش امید به زندگی از دستاوردهای مهم جوامع به شمار می‌رود، اما طولانی‌تر شدن عمر زمانی یک دستاورد کامل خواهد بود که با سلامت، نشاط، استقلال، امنیت اقتصادی، مشارکت اجتماعی و دسترسی مناسب به خدمات همراه شود.
شعار روز جهانی سالمندان در سال ۲۰۲۶ نیز بر همین موضوع تأکید دارد؛ بازنگری در نظام‌ها برای آنکه زندگی طولانی‌تر، باکیفیت‌تر و همراه با کرامت بیشتری برای سالمندان فراهم شود. با این حال، بررسی وضعیت جمعیتی ایران و استان سمنان نشان می‌دهد فرصت آماده‌شدن برای این تحول چندان طولانی نیست.
سالمندی در ایران دیگر مسئله آینده نیست
روند افزایش جمعیت سالمندان در سال‌های آینده شتاب بیشتری خواهد گرفت. بر اساس آمارهای اعلام‌شده، نرخ رشد جمعیت سالمندی حدود ۴.۴۵ تا ۴.۷ درصد است؛ در حالی که نرخ رشد کل جمعیت حدود ۱.۲۴ درصد اعلام شده است. به این ترتیب، جمعیت سالمندان با سرعتی به‌مراتب بیشتر از جمعیت عمومی کشور افزایش می‌یابد.
همچنین پیش‌بینی شده است پنجره جمعیتی کشور حوالی سال ۱۴۲۲ بسته شود و تعداد سالمندان از جمعیت جوان پیشی بگیرد. این ارقام نشان می‌دهد مسئله سالمندی را نمی‌توان به سال‌های آینده موکول کرد؛ زیرا بخش قابل توجهی از این تغییر هم‌اکنون در حال وقوع است.
سالمندی تنها به معنای افزایش تعداد افراد بالای ۶۰ سال نیست. پشت این تغییر جمعیتی، مجموعه‌ای از نیازهای تازه قرار دارد؛ از خدمات سلامت و مراقبت گرفته تا درآمد، بیمه، مسکن، حمل‌ونقل، مناسب‌سازی معابر، اوقات فراغت، مشارکت اجتماعی و حمایت از خانواده‌هایی که مسئولیت مراقبت از سالمندان را بر عهده دارند.
سمنان در نقشه سالمندی ایران چه جایگاهی دارد؟
استان سمنان نیز از جمله استان‌هایی است که موضوع سالمندی در آن اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس داده‌های دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور و اطلاعات مبتنی بر سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت استان سمنان ۷۰۲ هزار و ۳۶۰ نفر و تعداد سالمندان آن ۷۰ هزار و ۷۸ نفر اعلام شده بود. در همان آمار، سهم سالمندان استان ۹.۹۸ درصد اعلام شد و سمنان از نظر سهم جمعیت سالمند در رتبه نهم کشور قرار گرفت.
البته این اطلاعات مربوط به سرشماری سال ۱۳۹۵ است و نباید آن را معادل نرخ فعلی سالمندی استان دانست. در گزارش‌های جدیدتر، سهم جمعیت سالمندان سمنان ۱۱.۵۸ درصد اعلام شده است. بنابراین، تفاوت میان ارقام باید با توجه به سال و مبنای آماری آنها بررسی شود؛ اما اصل موضوع تغییری نمی‌کند: سمنان با روندی روبه‌رو است که ضرورت سیاست‌گذاری مستمر برای سالمندان را بیش از گذشته برجسته می‌کند.
سهم خانوارهای دارای سالمند در شهرستان‌های سمنان
تصویر سالمندی در شهرستان‌های استان یکسان نیست و داده‌های شهرستانی تفاوت‌های قابل توجهی را نشان می‌دهد. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی دبیرخانه شورای ملی سالمندان، سهم خانوارهای دارای فرد ۶۰ سال و بیشتر در شهرستان‌های استان به این شرح است:
آرادان: ۴۴.۶ درصد
سرخه: ۳۶.۳ درصد
میامی: ۲۹.۷ درصد
مهدی‌شهر: ۲۸ درصد
دامغان: ۲۷.۸ درصد
شاهرود: ۲۵.۵ درصد
گرمسار: ۲۶.۱ درصد
سمنان: ۲۲.۶ درصد
این ارقام مربوط به خانوارهای دارای فرد سالمند است و با سهم سالمندان از کل جمعیت تفاوت دارد؛ بنابراین این دو شاخص نباید مستقیماً با یکدیگر مقایسه شوند. با این حال، تفاوت پراکندگی خانوارهای دارای سالمند نشان می‌دهد سیاست‌گذاری در این حوزه نمی‌تواند بر اساس یک نسخه واحد برای کل استان انجام شود و هر شهرستان، متناسب با ساختار جمعیتی و اجتماعی خود، به برنامه‌های متفاوتی نیاز دارد.
سالمندی فقط مسئله درمان نیست
یکی از خطاهای مهم در مواجهه با پدیده سالمندی، محدود کردن آن به درمان و مراقبت‌های پزشکی است؛ در حالی که بخش مهمی از چالش سالمندی به کیفیت زندگی، درآمد، مسکن، بیمه، ارتباطات اجتماعی و استقلال فردی مربوط می‌شود.
بر اساس تازه‌ترین داده‌های اعلام‌شده از سوی رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان، حدود ۶۰ درصد سالمندان کشور مستمری ماهانه ندارند و در ۳۰ استان، میانگین دهک درآمدی سالمندان پایین‌تر از میانگین کل جمعیت است.
همچنین اعلام شده است که پس از ۷۰ سالگی، شاخص درآمدی سالمندان ۷۰ درصد و شاخص دارایی آنان ۴۵ درصد کاهش می‌یابد. این آمار نشان می‌دهد سالمندی فقط مسئله بیمارستان، دارو و درمان نیست و اگر برای امنیت اقتصادی و اجتماعی این گروه برنامه‌ریزی نشود، افزایش طول عمر می‌تواند با افزایش نیاز به حمایت‌های اجتماعی و اقتصادی همراه شود.
پیامدهای سالمندی به خود سالمندان محدود نمی‌شود و خانواده‌ها نیز درگیر این تغییر جمعیتی خواهند شد. بر اساس اعلام دبیرخانه شورای ملی سالمندان، به ازای هر ۱۰۰ سالمند، حدود ۱۸۵ فرد غیرسالمند نیز به نوعی با مسائل مرتبط با نگهداری و حمایت از سالمندان درگیر هستند.
همچنین ۲۶۴ هزار سالمند دارای معلولیت تحت پوشش سازمان بهزیستی قرار دارند. بنابراین هرچه جمعیت سالمند افزایش یابد، نیاز به توسعه خدمات مراقبتی، توانبخشی و حمایتی و همچنین پشتیبانی از خانواده‌های مراقب بیشتر خواهد شد.
۲۷ دستگاه برای مدیریت یک تحول جمعیتی
در استان سمنان، دبیرخانه شورای سالمندان در اداره کل بهزیستی مستقر است و ۲۷ دستگاه اجرایی در این شورا عضویت دارند. هر یک از این دستگاه‌ها متناسب با وظایف قانونی خود باید در سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای اقدامات مرتبط با سالمندان نقش داشته باشند.
محمد نسیمی، مدیرکل بهزیستی استان سمنان، با اشاره به شعار امسال روز جهانی سالمندان گفت: «افزایش طول عمر جمعیت باید همزمان با برنامه‌ریزی برای ارتقای کیفیت زندگی، سلامت، نشاط و عزت سالمندان دنبال شود.»
او با اشاره به روند روبه‌رشد سالمندی جمعیت کشور افزود: «در شرایط کنونی حدود ۱۳ درصد جمعیت ایران را سالمندان تشکیل می‌دهند و برآوردهای جمعیتی نشان می‌دهد این سهم تا سال ۱۴۳۰ از ۳۱ درصد فراتر خواهد رفت؛ از این رو کشور در برابر یک تحول جمعیتی قابل توجه قرار دارد و سیاست‌گذاری‌های اجتماعی باید متناسب با این تغییرات بازنگری شود.»
مدیرکل بهزیستی استان سمنان همچنین درباره نقش شورای سالمندان اظهار کرد: «سازمان بهزیستی به عنوان دبیرخانه شورای سالمندان، پیگیری سیاست‌ها و برنامه‌های این حوزه را بر عهده دارد و لایحه حقوق سالمندی نیز از موضوعات مهم در حال پیگیری است.»
به گفته نسیمی، تصویب این لایحه می‌تواند به تقویت حمایت‌های قانونی از سالمندان در حوزه‌هایی مانند رفاه، سلامت، ورزش، بیمه و معیشت کمک کند.
از سالمند نیازمند خدمت تا سالمند مشارکت‌کننده
در کنار مسائل اقتصادی و درمانی، نوع نگاه به سالمندی نیز در سیاست‌گذاری اهمیت دارد. سالمند نباید صرفاً دریافت‌کننده خدمات دیده شود؛ چراکه تجربه، دانش، مهارت و سرمایه اجتماعی سالمندان می‌تواند بخشی از ظرفیت جامعه باشد.
به همین دلیل، مفهوم سالمندی فعال در سال‌های اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. در همین راستا، طرح «پاتوق مهر و گفت‌وگو» با هدف تقویت تعامل اجتماعی سالمندان، گفت‌وگو، ارتباط بین‌نسلی و استفاده از ظرفیت‌های فکری و تجربی آنان دنبال می‌شود.
نسیمی درباره این طرح گفت: «۳۸۰ پایگاه مهر و گفت‌وگو در سطح کشور فعالیت دارند و نخستین پایگاه استان سمنان نیز سال گذشته در شهر سمنان راه‌اندازی شد.»
او افزود: «برنامه‌ریزی برای توسعه این ظرفیت تا پایان سال در دستور کار قرار دارد تا مشارکت اجتماعی سالمندان، ارتباط میان نسل‌ها، نشاط اجتماعی و بهره‌گیری از تجربه و توانمندی این قشر تقویت شود.»
شهرها هم باید برای سالمندان آماده شوند
حتی با توسعه خدمات حمایتی و درمانی، بدون تغییر محیط زندگی نمی‌توان از شهر سالمندپذیر سخن گفت. حمل‌ونقل عمومی، دسترسی به فضاهای عمومی، مناسب‌سازی معابر، خدمات اجتماعی، فضاهای ورزشی و امکان حضور مستقل سالمندان در محیط شهری، بخشی از الزامات زندگی سالمندانه در جامعه‌ای است که به سمت سالمندی حرکت می‌کند.
طبق اعلام سازمان بهزیستی، تاکنون ۱۹ شهر در کشور در قالب طرح «شهرهای دوستدار سالمند» قرار گرفته‌اند. این طرح بر دسترس‌پذیری شهر، حمل‌ونقل، فضاهای عمومی، خدمات اجتماعی و مشارکت سالمندان تمرکز دارد.
برای استانی مانند سمنان نیز توسعه فضاهای ورزشی و اجتماعی باید در کنار مناسب‌سازی معابر، دسترسی به خدمات، حمل‌ونقل عمومی و توجه به نیازهای سالمندان در برنامه‌ریزی شهری دنبال شود. روندهای جمعیتی نشان می‌دهد سالمندی دیگر یک موضوع حاشیه‌ای یا مربوط به آینده دور نیست؛ بلکه اکنون به مسئله‌ای چندبعدی تبدیل شده که تصمیم‌های امروز، کیفیت زندگی میلیون‌ها سالمند و خانواده‌های آنان را در سال‌های آینده تحت تأثیر قرار خواهد داد.
منبع: تسنیم
دیدگاه‌ها
ارسال نظر